Medicinska upozorenja o trudnoći u kasnijim godinama i značaju starosti majke decenijama su bila u prvom planu, dok se uticaj očevih godina znatno manje istraživao. Ipak, tokom posljednje dvije decenije naučnici su došli do novih saznanja o promjenama koje se s vremenom događaju u muškim reproduktivnim ćelijama.
Istraživanja pokazuju da starenje utiče i na mušku reproduktivnu sposobnost, ali se posljedice mogu ispoljiti na drugačiji način nego kod žena.
Spermatozoidi se mijenjaju s godinama
Da bi se razumjelo kako godine oca mogu uticati na potomstvo, važno je razjasniti jednu čestu zabludu – da se spermatozoidi stalno obnavljaju i da zbog toga na njih starenje ne utiče.
Muške matične ćelije, poznate kao spermatogonije, dijele se tokom cijelog života. Svaka dioba podrazumijeva kopiranje DNK, a tokom tog procesa mogu nastati greške, odnosno mutacije.
Kod žena se jajne ćelije formiraju prije rođenja, a njihov broj i kvalitet mijenjaju se tokom života. Kod muškaraca se spermatozoidi neprestano stvaraju, što znači da se tokom godina ponavlja veliki broj ćelijskih dioba, a s njima raste i mogućnost nastanka novih genetskih promjena.
Međutim, nije važan samo broj dioba. Istraživanje objavljeno 2025. godine u časopisu Nature ukazalo je na dodatni mehanizam koji bi mogao objasniti zašto se određene mutacije češće javljaju u spermatozoidima starijih muškaraca.
Neke mutacije povezane s bolestima mogu ćelijama dati prednost u razmnožavanju. Zbog toga se one mogu brže širiti unutar tkiva testisa, što naučnici opisuju kao oblik selekcije među ćelijama.
U istraživanju je analizirana sperma 81 muškarca starosti od 24 do 75 godina. Prema rezultatima koje prenosi izvor, udio spermatozoida s patogenim mutacijama povećavao se sa starošću muškaraca, s približno dva odsto kod mlađih ispitanika na oko 4,5 odsto kod sedamdesetogodišnjaka.
Ovi nalazi ukazuju na to da se genetske promjene ne moraju samo postepeno nakupljati tokom života već da određene mutacije mogu postati zastupljenije zbog prednosti koju daju ćelijama u kojima nastaju.
Godine oca mogu biti povezane s određenim rizicima za dijete
Kada se genetske promjene posmatraju u kontekstu zdravlja djece, slika postaje složenija. Istraživanja su stariju dob oca povezala s povećanim rizikom od pojedinih genetskih i neurorazvojnih poremećaja.
Kliničke smjernice Američkog udruženja urologa ukazuju na to da se očinstvo nakon 40. godine može povezati s većom vjerovatnoćom određenih nepovoljnih ishoda kod potomstva, uključujući poremećaje iz spektra autizma, šizofreniju i neke rijetke genetske bolesti.
Među njima su ahondroplazija, genetsko stanje koje utiče na rast kostiju, i Apertov sindrom, rijedak poremećaj koji može uticati na razvoj lobanje, lica, šaka i stopala.
Ipak, jačina povezanosti razlikuje se od jednog stanja do drugog. Kod pojedinih bolesti koje nastaju zbog specifičnih genetskih mutacija veza sa starošću oca dobro je poznata, dok su nalazi o autizmu i šizofreniji složeniji i ne znače da će dijete starijeg oca nužno razviti neki od ovih poremećaja.
Istraživanja su ispitivala i moguću povezanost očevih godina s urođenim anomalijama. Neke studije ukazale su na povećan rizik od pojedinih srčanih mana i defekata neuralne cijevi kod djece starijih očeva.
U jednom istraživanju zabilježen je veći rizik od defekata neuralne cijevi kod djece očeva starijih od 50 godina u poređenju s djecom očeva starosti od 25 do 29 godina. Međutim, takve rezultate treba tumačiti oprezno, jer na razvoj djeteta utiče više faktora, uključujući zdravlje oba roditelja i okolnosti tokom trudnoće.
Moguće su i komplikacije tokom trudnoće
Uticaj očevih godina ne proučava se samo kroz genetske promjene već i kroz moguće komplikacije tokom trudnoće.
Jedna prospektivna studija, koja je obuhvatila 16.114 trudnoća u Kini, ukazala je na povezanost očinstva nakon 40. godine s gestacijskim dijabetesom, carskim rezom, prijevremenim porođajem i većom porođajnom težinom djeteta. U toj studiji zabilježena su povećanja rizika od 17 do 45 odsto za određene ishode.
Međutim, druga studija, koja je obuhvatila 8.863 trudnoće, nije utvrdila značajno povećanje rizika kada je otac imao 40 ili više godina, a majka nije bila u starijoj dobnoj grupi.Veći rizik uočen je prvenstveno kada su oba roditelja bila starija.
Ovakvi rezultati pokazuju da je teško izdvojiti uticaj očevih godina od drugih faktora. Starost majke, postojeća zdravstvena stanja, način života i drugi elementi mogu uticati na tok trudnoće, zbog čega su potrebna dodatna istraživanja.
Neočekivano otkriće o telomerima
Iako se starija dob oca u pojedinim istraživanjima povezuje s povećanim rizikom od određenih zdravstvenih problema, naučna saznanja nisu jednostrana.
Posebnu pažnju privukla su istraživanja telomera – zaštitnih struktura na krajevima hromozoma koje štite DNK i koje se uglavnom skraćuju tokom ćelijskih dioba.
Dužina telomera povezuje se sa starenjem ćelija i pojedinim bolestima, ali njihov odnos sa zdravljem izuzetno je složen.Istraživanja su pokazala da spermatozoidi starijih muškaraca u prosjeku mogu imati duže telomere. Pojedine studije ukazale su i na to da djeca starijih očeva mogu imati duže telomere u bijelim krvnim zrncima.
Istraživanje sprovedeno na Filipinima pokazalo je povezanost između kasnijeg očinstva i dužih telomera kod potomaka, a određeni efekti uočeni su i u narednim generacijama.
Jedno od mogućih objašnjenja jeste aktivnost telomeraze, enzima koji pomaže u održavanju dužine telomera. Naučnici razmatraju i mogućnost da se tokom vremena u reproduktivnim ćelijama mijenja zastupljenost ćelija s određenim osobinama.
Ipak, duži telomeri ne znače automatski i bolje zdravlje. Njihova dužina samo je jedan od brojnih bioloških pokazatelja, a u određenim okolnostima veoma dugi telomeri mogu biti povezani i s povećanim rizikom od pojedinih vrsta raka.
Zato se ne može zaključiti da su godine oca u potpunosti štetne ili korisne. Njihov uticaj zavisi od različitih bioloških mehanizama i zdravstvenih ishoda koji se posmatraju.
Šta su naučnici otkrili o promjenama u DNK?
Novija istraživanja ukazuju i na moguće epigenetske mehanizme, odnosno promjene koje utiču na aktivnost gena, a da pritom ne mijenjaju sam redoslijed DNK.
Studija iz 2026. godine, prema navodima iz izvora, povezala je starost oca s promjenama u metilaciji DNK u posteljici. Promjene su zabilježene u velikom broju gena, uključujući i one koji imaju ulogu u neurorazvoju.
Dio gena kod kojih su promjene uočene u posteljici poklapao se s genima za koje su ranija istraživanja zabilježila promjene u spermi starijih muškaraca. Među njima su bili i geni koji su ranije povezivani s predispozicijom za poremećaje iz spektra autizma.
Ovi nalazi otvaraju mogućnost da se dio uticaja očevih godina na potomstvo prenosi i putem epigenetskih promjena, a ne samo kroz mutacije u samoj DNK.
Ipak, povezanost ne dokazuje da su ove promjene direktan uzrok zdravstvenih problema. Na rezultate mogu uticati i drugi faktori, uključujući životne navike, zdravstveno stanje roditelja i socioekonomske okolnosti.
Velika studija koja je obuhvatila oko 1,9 miliona ljudi u Švedskoj ukazala je i na značaj generacijskih razlika. Kada su istraživači uzeli u obzir godinu rođenja, pokazalo se da je smrtnost djece čiji su očevi kasnije postali roditelji zapravo opadala.
To bi moglo odražavati opšte poboljšanje zdravstvene zaštite i životnih uslova tokom vremena, koji u nekim slučajevima mogu nadmašiti negativne efekte reproduktivnog starenja.
Da li muškarci treba da brinu zbog kasnog očinstva?
Za muškarce koji planiraju potomstvo, dosadašnja istraživanja prije svega predstavljaju izvor informacija, a ne razlog za paniku.
Američko udruženje urologa preporučuje da se muškarci stariji od 40 godina informišu o mogućim rizicima povezanim s očevim godinama. U zavisnosti od porodične i zdravstvene istorije, može se razmotriti i genetsko savjetovanje.
To ne znači da muškarci nakon 40. godine ne treba da postaju očevi. Važno je razumjeti da se rizik od pojedinih nepovoljnih ishoda može povećati, ali da to ne određuje ishod svake pojedinačne trudnoće.
Ogromna većina djece koju dobiju stariji očevi rađa se zdrava. Čak i kada se u istraživanjima utvrdi povećana zastupljenost određenih mutacija, to ne znači da će one nužno dovesti do bolesti kod djeteta. Planiranje porodice zato treba da uzme u obzir zdravstveno stanje oba partnera, njihove životne okolnosti i individualne rizike, uz savjetovanje sa zdravstvenim stručnjacima kada je potrebno, prenosi Kurir.
Biološki sat ne otkucava samo kod žena. Nauka sve bolje razumije kako se muške reproduktivne ćelije mijenjaju tokom života i na koje načine te promjene mogu uticati na potomstvo. Ipak, za precizniju procjenu rizika i dalje su potrebna dodatna istraživanja.
Saznajte sve o najvažnijim vijestima i događajima, pridružite se našoj Viber zajednici ili čitajte na Google News.