Geni mogu povećati rizik od karcinoma, ali kod većine ljudi nisu jedini niti presudni faktor.
Genetsko testiranje ima najviše smisla kada postoji karakterističan obrazac karcinoma u porodici ili određeni klinički pokazatelji.
Poznavanje nasljednog rizika može omogućiti ranije praćenje, prevenciju i izbor odgovarajuće terapije.
–Da li ću dobiti karcinom jer ga je imao moj roditelj? – je pitanje koje onkolog čuje skoro svakodnevno. Odgovor je složeniji nego prosto da ili ne – geni igraju ulogu, ali daleko od toga da su jedini, ili čak najvažniji, faktor kod većine pacijenata.
Uloga gena u nastanku karcinoma
Karcinom nastaje kada ćelija nakupi mutacije koje joj omoguće nekontrolisano dijeljenje. Te mutacije se javljaju na tri osnovna načina:
Nasljedne (hereditarne) – mutacija je prisutna u svakoj ćeliji organizma od rođenja, prenesena od roditelja. Ovo objašnjava samo 5 do 10% svih karcinoma.
Stečene tokom života – nastaju usljed starenja, izlaganja kancerogenima (duvanski dim, UV zračenje, hronična inflamacija) ili slučajnih grešaka prilikom diobe ćelija. Ovo je uzrok velike većine, oko 90% slučajeva.
Kombinacija – nasljedna predispozicija koja sama nije dovoljna za bolest, ali u kombinaciji sa faktorima životne sredine značajno povećava rizik.
Drugim riječima, geni određuju podložnost, a ne sudbinu. Čak i kod nasljedne predispozicije, da li će se i kada bolest razviti, najčešće zavisi i od drugih, dodatnih faktora.
Da li porodična istorija znači da ćemo sigurno oboljeti?
Ne. Porodična istorija karcinoma povećava vjerovatnoću, ali ne predstavlja garanciju. Postoji razlika između:
Sporadičnog grupisanja slučajeva u porodici – nekoliko oboljelih srodnika, ali bez obrasca koji ukazuje na nasljedni sindrom (čest tip karcinoma u opštoj populaciji, slučajnost ili zajednički faktori životne sredine), i
Pravog nasljednog sindroma – obrazac koji uključuje više generacija, oboljevanje u mlađoj životnoj dobi nego što je tipično, više tipova karcinoma kod istog srodnika, ili karakterističnu kombinaciju tipova tumora u porodici (npr. karcinom dojke i ovarijuma).
Samo drugi obrazac realno ukazuje na potrebu za genetskim testiranjem – većina porodica sa “nekoliko slučajeva karcinoma” nema nasljedni sindrom, već odraz toga da je karcinom, statistički, čest u opštoj populaciji.
Ko treba da razmisli o genetskom testiranju?
Genetsko testiranje nije, i ne treba da bude, opcija za svakoga. Ima smisla razmotriti ga kod osoba koje imaju:
karcinom dojke ili ovarijuma dijagnostikovan prije 45-50. godine,
više srodnika sa istim ili povezanim tipom karcinoma (npr. dojka i ovarijum, ili kolorektalni i endometrijalni karcinom u istoj porodici),
karcinom prostate udružen sa karcinomom dojke ili ovarijuma u porodici,
već potvrđenu mutaciju kod nekog od bliskih srodnika,
rijetke ili specifične tipove tumora koji se češće javljaju u kontekstu nasljednih sindroma,
ličnu dijagnozu metastatskog karcinoma kod koje rezultat testiranja može direktno uticati na izbor terapije.
Odluku da li je testiranje opravdano donosi onkolog ili genetski savetnik, na osnovu detaljne porodične anamneze – ne sam pacijent na osnovu opšte zabrinutosti.
Molekularna epidemiologija
Molekularna epidemiologija povezuje genetiku, izloženost faktorima rizika iz životne sredine i ishode bolesti na nivou populacije. Umjesto da gleda samo “ko je obolio”, ona istražuje zašto – koje kombinacije genetske predispozicije i spoljašnjih faktora (pušenje, ishrana, infekcije, zagađenje) najviše povećavaju rizik za određeni tip karcinoma, kod koje populacije i u kojoj mjeri.
Saznanja iz ove discipline direktno oblikuju savremene preporuke za prevenciju i skrining – na primjer, zašto se skrining kolorektalnog karcinoma preporučuje ranije kod osoba sa određenim genetskim profilom, ili zašto je prestanak pušenja posebno važan kod osoba sa nasljeđenom predispozicijom za karcinom pluća.
Uloga personalizovane medicine kod liječenja karcinoma
Ovo je oblast u kojoj je uticaj genetike danas najkonkretniji. Analiza genetskog profila tumora (ne samo nasljednih mutacija, već i onih koje je tumor stekao tokom razvoja) onkologu govori:
koji ciljani lijekovi mogu biti efikasni – npr. kod karcinoma pluća, mutacije u genima EGFR, ALK ili ROS1 otvaraju mogućnost ciljane terapije umjesto, ili pored, klasične hemoterapije,
da li je tumor kandidat za PARP inhibitore – terapiju koja je posebno efikasna kod tumora sa BRCA mutacijom (nasljeđenom ili stečenom u samom tumoru), uključujući karcinom ovarijuma, dojke, pankreasa i prostate,
procjenu TMB i MSI statusa tumora, koji pomaže u odluci o primeni imunoterapije.
Ovaj pristup – liječenje prilagođeno genetskom profilu konkretnog tumora, a ne samo njegovoj lokalizaciji – je razlog zašto se danas kod sve više pacijenata, posebno onih sa uznapredovalom bolešću, radi proširena genomska analiza tumora pre odabira terapije, prenosi lepaisrecna.mondo.rs .
Genetsko testiranje može pomoći u prevenciji karcinoma
Kada se kod nekoga potvrdi nasljedna mutacija koja povećava rizik, to saznanje otvara nekoliko konkretnih puteva:
Personalizovan, raniji skrining – umjesto da se čeka starosna dob predviđena za opštu populaciju, praćenje počinje ranije i sprovodi se češće.
Kaskadno testiranje porodice – kada se mutacija potvrdi kod jedne osobe, zdravi srodnici prvog stepena imaju mogućnost da provjere da li i sami nose istu mutaciju, čak i bez ikakvih simptoma.
Preventivne opcije – kod nekih nasljednih sindroma, razmatraju se i preventivne mjere (npr. pojačano praćenje ili, u određenim slučajevima, preventivna hirurgija), uvek nakon detaljnog razgovora o koristima i rizicima.
-Važno je naglasiti – cilj genetskog testiranja nije da unese strah, već da omogući plan, baziran na stvarnom riziku, umesto na nagađanju”, ističe dr sc. med. Luka Jovanović.
-Geni su deo slagalice nastanka karcinoma, ali rijetko su cela slika. Za većinu ljudi, najveći uticaj na rizik i dalje imaju faktori koje mogu sami da mijenjaju – ishrana, pušenje, fizička aktivnost, redovni pregledi. Genetsko testiranje ima ogromnu vrijednost, ali za one kod kojih porodična istorija i klinička slika realno ukazuju na nasljedni rizik. Razgovor sa onkologom o porodičnoj anamnezi je prvi i najvažniji korak da se utvrdi da li je, i kakvo, dodatno testiranje uopšte potrebno – poručuje dr Jovanović.
Saznajte sve o najvažnijim vijestima i događajima, pridružite se našoj Viber zajednici ili čitajte na Google News.